Dil və nitq kateqoriyalarının inteqrativ-diferensial xüsusiyyətləri
Ədalət AbbasovDOI: https://doi.org/10.48445/p0906-1716-1612-s
ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-9704-1874
Tarix: 21 İyul 2026
XÜLASƏ
Dil və
nitq problemi uzun müddət dilçilik elminin diqqətindən kənarda qalmış, dillə
nitq arasında fərq qoyulmadan araşdırılmışdır. XIX əsrin əvvəllərində bu
məsələyə ilk dəfə görkəmli alman dil filosofu Vilhelm fon Humboldt sistemli
yanaşmış və dil ilə nitqin fərqli mahiyyətə malik kateqoriyalar olduğunu elmi
əsaslarla irəli sürmüşdür. Bundan bir müddət sonra isveçrəli alim Ferdinand de
Sössür ümumi dilçilik sahəsində yeni mərhələnin əsasını qoyaraq dil və nitq
arasındakı münasibətləri elmi dəqiqliklə izah etmişdir. Dil mücərrəd, nitq isə
konkret və fərdi hadisədir. Nitq daim ya yazılı, ya da şifahi formada təzahür
edir və proses xarakteri daşıdığı üçün müşahidə oluna və eşidilə bilər. Dil isə
mücərrəd olduğuna görə bir növ mistik xarakter daşıyır; onu yalnız nitqin
yaranmasına səbəb olduğu üçün dərk edə bilirik. Sössürün irəli sürdüyü dil-nitq
dixotomiyası sonrakı dövrlərdə də təhlil edilmiş və XX əsrin ortalarından
etibarən görkəmli Amerika dilçisi Noam Çomski bu məsələyə analitik yanaşma
gətirmişdir. Bu baxış strukturalist dilçilik yanaşması kimi nəzərdən
keçirilirdi. N. Çomski dil-nitq münasibətlərinə antroposentrik yanaşma tətbiq
edərək müxtəlif dillər və təfəkkür arasındakı ümumi və spesifik xüsusiyyətləri
müəyyən etmişdir.
AÇAR
SÖZLƏR
dil, nitq,
inteqrativ-diferensial xüsusiyyətlər
